تبلیغات
منابع طبیعی - جانشینی (توالی) اکولوژیکی
منابع طبیعی
شنبه 18 اردیبهشت 1389

جانشینی (توالی) اکولوژیکی

شنبه 18 اردیبهشت 1389

نوع مطلب :
نویسنده :مهدی صامتی

یکی از خصوصیات بنیادین بیوسنوزها پویایی آنها است. زیر نظر گرفتن یک منطقه متروکه به مدت طولانی (چندین سال) نشان می دهد که این منطقه تدریجاً توسط گیاهان یکساله، سپس توسط درختچه ها و بالاخره توسط درختان اشغال می گردد. این تغییرات مبیّن یک عمل جانشینی است که در بیوسنوزها رخ می دهد و اصطلاحاً به آن جانشینی یا توالی اکولوژیکی گفته می شود. اولین مطالعۀ عمیق و اصولی در مورد جانشینی ها توسط کلمنتس در سال 1916 انجام گرفته است.

اکوسیستم های مختلف در هر مرحله از تحول دارای خصوصیات مخصوص همان مرحله می باشند که با سایر مراحل متفاوت است. چگونگی تغییر خصوصیات این واحدها را که بازتاب آن در جوامع زیستی مشخص تر می باشد، در قالب جانشینی یا توالی اکولوژیکی می توان مشاهده نمود.

در واقع جوامع مختلف ممکن است رشد زیادی نداشته باشند، بلکه تغییر خصوصیت می دهند یا به عبارت دیگر، جامعه ای جانشین جامعه ای دیگر می شود و پیوستگی تغییرات مانع از آن می شود که بتوان مرز مراحل مختلف تحول جامعه را مشخص نمود.

توالی در هر کجا اتفاق بیافتد سر انجام منجر به تشکیل جامعه ای می شود که با محیط به حالت تعادل رسیده است.

استقرار موجودات زنده در محیطی که قبل از آن هرگز جمعیتی در آن وجود نداشته و به عبارت دیگر یک محل تهی بوده است اصطلاحاً جانشینی های اولیه گفته می شود. بیوسنوزهایی که تدریجاً جایگزین یکدیگر می شوند سری می نامند و موجوداتی که ابتدا و پیش از بقیه در یک مکان مستقر می شوند، موجودات پیشگام یا طلایه داران نامیده می شوند.

از مهمترین ویژگیهای طلایه داران می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) فرصت طلب هستند، عمدتاً گیاهانی هستند که در جهت استفاده از محیط های باز و تشکیل کلونی در آن تخصص یافته اند.

ب) به مقدار زیاد بذر تولید می کنند. پس از تولید بذر زیاد، به راحتی در محیط پخش شده و رشد می کنند و اغلب انرژی خود را صرف تولید مثل می کنند.

ج) کوچک هستند. کوچکی اندازۀ آنها نه تنها به این دلیل است که بیشتر انرژی خود را در جهت تولید بذر و کمتر برای رشد و رویش اختصاص می دهند، بلکه به این دلیل است که اساساً به پیکرۀ بزرگ احتیاج ندارند. در اکوسیستم های باز رقابت بین گونه ها در حد اقل ممکن است (به خصوص در مراحل اولیه توالی که تعداد گونه ها و جمعیت افراد کم است) و بلندی قد فایده ای برای گیاه ندارد.

د) زندگی کوتاهی دارند. این پدیده باعث می شود سریعاً انرژی خود را صرف تولید مثل کنند.

ﻫ) اختصاصی نیستند. تغییرات محیطی را تحمل کرده و قدرت سازگاری بالایی دارند.

تکامل سری ها نهایتاً منتج به یک بیوسنوز پایدار می گردد که با محیط اطراف خود در تعادل بوده و به بیوسنوز اوج یا کلیماکس موسوم است. بیوسنوز اوج طی دوره ای که می تواند چندین برابر عمر انسان باشد، بدون هیچ گونه تغییری به حالت پایدار باقی می ماند و دارای حداکثر هومئوستازی است. بر طبق نظر کلمنتس، فورماسیون (شکل ظاهری گونه های گیاهی) متعلق به کلیماکس را آب و هوای ناحیه ای تعیین می کند که این آب و هوا را اقلیم اوج می نامند. از طرفی جانشینی های ثانویه در اماکنی که قبلاً توسط جوامعی اشغال گردیده بود، لیکن به واسطه تغییرات اقلیمی و پدیده های طبیعی (آتشفشانی ها و آتش سوزی ها) و یا فرسایش و یا به دلیل دخالت بشر (شخم زمین ها) موجودات زندۀ آن از بین رفته اند، صورت می گیرد. جانشینی های ثانویه غالباً منتج می گردد به تشکیل یک دیس کلیماکس ( وضعیت پایدار اکولوژیکی که عمدتاً توسط دخالت انسان ایجاد شده است مثل بیابان حاصل از جنگل زدایی) که با کلیماکس اولیه تفاوت دارد.

عوامل دیگری هم هستند که مراحل توالی اجتماعات را پیش از رسیدن به حدود نقطۀ اوج، کند یا متوقف می کنند. بنابر این برخی از اجتماعات هرگز به نقطۀ اوج نمی رسند و همیشه در یک مرحله ای پیش از نقطه اوج به حالت نا بالغ باقی می مانند. تالاب های کنار دریا نمونۀ خوبی از این مورد هستند.

همچنین قابل ذکر است. جانشینی هایی را که منجر به تشکیل کلیماکس نهائی نمی گردد، جانشینی های مخرب می نامند. برخی موارد در رابطه با جانشینی سری ها دیده می شود که پس از گذشت زمان معینی، جامعۀ اولیه به طور خود به خود مجّدداً در محل استقرار پیدا می کند. این گونه سری ها به سری های تحولی دوره ای معروفند. از طرفی گاهی بر خلاف آن چه که در مورد سری های پیش رونده مشاهده شد، نهایتاً به یک کلیماکس نخواهیم رسید بلکه در انتهای آن یک گروه سادۀ گیاهی نظیر آن چه که در مورد گروه های پیشگام ذکر شد، به وجود خواهد آمد که اصطلاحاً به آنها سری های تحولی قهقرایی می گویند. معمولاً انسانها مسبب اصلی به وجود آمدن این قبیل سری ها می باشند. اصولاً جانشینی ناشی ازتأثیرات موجود زنده را اتوژنیک و جانشینی ناشی از تأثیر عوامل غیر زیستی را آلوژنیک می نامند. در مراحل اولیۀ جانشینی، سرعت افزایش تنوع بیشتر است در حالی که در مراحل آخر جانشینی، سرعت افزایش تنوع، کاهش میابد (به دلیل رقابت). همچنین مشاهده می شود که طی جریان توالی، تولید ناخالص افزایش و تولید خالص کاهش می یابد.

در مراحل اولیۀ توالی، تولید و تنفس در حال افزایش هستند ولی همواره مقدار تولید ناخالص بر تنفس اکوسیستم فزونی دارد یعنی:                                                                                                     

در نتیجه همیشه مقداری از تولید به صورت خالص بر مقدار وزن زندۀ اکوسیستم می افزاید. هرچه اکوسیستم به کلیماکس نزدیک شود، تفاوت این دو کمتر شده و کسر به یک نزدیکتر می شود تا این که در مرحلۀ کلیماکس با یکدیگر مساوی می شوند. در این صورت اکوسیستم همۀ انرژی خورشیدی تثبیت شده را از طریق تنفس مصرف می نمایند. بنابر این یکی از روش های تعیین مرحله توالی اکوسیستم ها به دست آوردن کسر تولید ناخالص به تنفس است.

اینگونه جانشینی ها در محیط های آبی نیز دیده می شود. پر شدن تدریجی گستره های آبی در اثر رشد گیاهان و یا رسوبات گوناگون مثال شناخته شده ای از چگونگی سیر جانشینی در آبهاست. اصولاً یک دریاچه بدواً اولیگوتروف است. یعنی دریاچۀ نسبتاً جوان که دارای آبی عمیق و شفاف و غنی از اکسیژن بوده و میزان تولید در آن کم است. انباشتگی در این دریاچه به تدریج به علت ته نشین شدن مواد آبرفتی و بقایای جانوری و گیاهی در کف دریاچه آغاز می گردد و ورود رسوبات مختلف در اثر آبشویی خاک های مناطق مجاور که حاوی عناصر مختلف از جمله فسفر و ازت هستند سبب افزایش رشد گیاهان شده و به تدریج بر میزان تولید اضافه شده و از درصد اکسیژن کاسته می شود به طوری که بقای سایر موجودات آبزی نیز با مشکل مواجه می شود. در این هنگام با پدیده ای به نام اختناق دریاچه مواجه هستیم. به مرور زمان با افزایش میزان انباشتگی و بالا رفتن رسوبات و مواد خارجی به تدریج دریاچه تبدیل به مرداب و سپس به مرتع و بالاخره جنگل می شود. این سیر تحولی بر حسب مورد با سرعت های متفاوتی رخ می دهد.

 

         

 




foot problems
جمعه 24 شهریور 1396 05:18 ب.ظ
This article will help the internet users for creating new webpage
or even a blog from start to end.
Foot Pain
دوشنبه 16 مرداد 1396 06:44 ق.ظ
Hi there, I check your blog daily. Your humoristic style is
witty, keep up the good work!
http://idioticancestry97.jimdo.com
شنبه 14 مرداد 1396 06:59 ق.ظ
Just wish to say your article is as astonishing. The clearness in your post is just spectacular and i could assume you're
an expert on this subject. Well with your permission let me to grab your RSS feed to keep updated with forthcoming post.
Thanks a million and please keep up the rewarding work.
BHW
دوشنبه 4 اردیبهشت 1396 10:45 ق.ظ
I am really enjoying the theme/design of your site.
Do you ever run into any browser compatibility issues?
A few of my blog audience have complained about my website not operating correctly
in Explorer but looks great in Safari. Do you have
any ideas to help fix this issue?
manicure
پنجشنبه 10 فروردین 1396 09:07 ب.ظ
When someone writes an paragraph he/she maintains the image of a user in his/her mind that
how a user can understand it. So that's why this post is perfect.
Thanks!
چهارشنبه 5 آذر 1393 05:57 ب.ظ
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر